Αν θελήσει κάποιος να παρατηρήσει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην αμπελοκαλλιέργεια, δεν έχει παρά να προσέξει τι συμβαίνει σε περιοχές όπου μέχρι μόλις μια δεκαετία πριν βρίσκονταν στα όρια των θερμοκρασιακών συνθηκών για την ωρίμανση και την παραγωγή ποιοτικού κρασιού. Στις μέρες μας καλούνται να πάρουν δραστικά μέτρα απέναντι στις πρωτόγνωρα υψηλές θερμοκρασίες.
Το στρες που υφίστανται τα αμπέλια από τις εναλλαγές των ακραίων καιρικών φαινομένων μειώνει αισθητά όχι μόνο τις αποδόσεις των αμπελώνων στις σπουδαιότερες περιοχές της χώρας μας, όπως η Σαντορίνη, η Νεμέα, η Κρήτη και η Βόρεια Ελλάδα, αλλά ακόμη περισσότερο σε περιοχές όπως το Μπορντό, ο Λίγηρας, η Βουργουνδία και αρκετές ζώνες της Αυστρίας και της Ουγγαρίας, όπου μέχρι πρόσφατα δεν ήξεραν καν τι σημαίνει ξηρασία. Σήμερα, όλες οι παραπάνω περιοχές βρίσκονται αντιμέτωπες με απίστευτα υψηλές θερμοκρασιακές συνθήκες και τα μέτρα που χρειάζεται να πάρουν άμεσα είναι πολλά και δραστικά, χωρίς βέβαια να εγγυώνται μια μόνιμη λύση.
Στις δύσκολες αυτές συνθήκες υπάρχει και ένα επιπρόσθετο θέμα: οι περιορισμοί που ισχύουν σε πολλές προστατευόμενες ονομασίες προέλευσης. Κάποια οινοποιεία αναγκάστηκαν να αποποιηθούν της χρήσης του (ΠΟΠ) ονόματος της περιοχής τους προκειμένου να αντιμετωπίσουν δραστικά τα προβλήματα που προκύπτουν από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης, όπως η ξηρασία.
Το Chateau Lafleur, για παράδειγμα, προτίμησε να υποβαθμίσει τα κρασιά του «ονομαστικά», σε Wines of France αντί για Pomerol, ή ακόμη και Bordeaux, ώστε να έχει τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τις διαφαινόμενες προκλήσεις με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Φέτος ξεκίνησε να πειραματίζεται με την υδρονέφωση, μια επέμβαση που μειώνει τις θερμοκρασίες γύρω από τα φυτά μέχρι και 10 ºC, αποτρέποντας το «κλείσιμο» των στομάτων, έτσι ώστε τα φυτά να διατηρούν τον δικό τους φυσικό μηχανισμό ψύξης (εφίδρωση).
Οι καύσωνες, εκτός των άλλων, επιταχύνουν την ωρίμανση των σταφυλιών και αυτό οδηγεί σε πρώιμο τρύγο, συχνά μέσα στον Αύγουστο. Σε αυτή την περίπτωση, τα σταφύλια έχουν υψηλότερη περιεκτικότητα σε σάκχαρα, χαμηλότερη οξύτητα και αρωματική συμπύκνωση, με αποτέλεσμα τα κρασιά να έχουν υψηλότερο αλκοολικό βαθμό, χωρίς φρεσκάδα και ισορροπία.
Τι είναι όμως ακριβώς η ξηρασία και πώς επηρεάζει το αμπέλι και την ποιότητα του κρασιού;
Η ξηρασία είναι μια κατάσταση κατά την οποία το φυτό δεν διαθέτει την απαραίτητη εδαφική υγρασία για να καλύψει τις ανάγκες του και συνήθως επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο όταν αυτή παρατείνεται. Το φυτό τότε οδηγείται σε θερμικό σοκ, κάτι που μπορεί να προκαλέσει σοβαρότατες επιπτώσεις τόσο στην παραγωγή όσο και στην ποιότητα των σταφυλιών.
Αυτό που συμβαίνει στο φυτό είναι αρχικά η μειωμένη φωτοσύνθεση, καθώς το αμπέλι κλείνει τα στόματα, δηλαδή τις μικροσκοπικές οπές που βρίσκονται στο κάτω μέρος των φύλλων, για να αποφύγει την απώλεια του νερού, μειώνοντας έτσι δραστικά την παραγωγή των σακχάρων, που είναι ο ακρογωνιαίος λίθος στη δημιουργία της δομής του φυτού.
Επιπρόσθετα παρατηρείται σταδιακή αποξήρανση στις ράγες, καθώς και πρόωρη πτώση ή κιτρίνισμα των φύλλων. Όλα αυτά οδηγούν στην υποβάθμιση της ποιότητας των σταφυλιών, μιας και οι ράγες συρρικνώνονται και δεν ωριμάζουν σωστά. Σε ακραίες περιόδους, μάλιστα, αυτή η κατάσταση μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο την ολοσχερή καταστροφή της παραγωγής, αλλά και τη νέκρωση του ίδιου του φυτού.
Οι καύσωνες, εκτός των άλλων, επιταχύνουν την ωρίμανση των σταφυλιών και αυτό οδηγεί σε πρώιμο τρύγο, συχνά μέσα στον Αύγουστο. Σε αυτή την περίπτωση, τα σταφύλια έχουν υψηλότερη περιεκτικότητα σε σάκχαρα, χαμηλότερη οξύτητα και αρωματική συμπύκνωση, με αποτέλεσμα τα κρασιά να έχουν υψηλότερο αλκοολικό βαθμό, χωρίς φρεσκάδα και ισορροπία. Ακόμη και οι ποικιλίες που είναι χαρακτηρισμένες ως ανθεκτικές στην ξηρασία, όπως το Ασύρτικο, η Κυδωνίτσα, το Σαββατιανό, το Λημνιό και το Κοτσιφάλι, ή οι διεθνείς Grenache Noir και Mourvedre, όταν η ξηρασία είναι παρατεταμένη, χάνουν την τυπικότητα του χαρακτήρα τους.
Ένα από τα ισχυρότερα μέτρα όμως είναι ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός του αμπελώνα, έτσι ώστε να περιορίζονται τα προβλήματα που μπορούν να προκαλέσουν ενδεχόμενοι καύσωνες στο μέλλον.
Υπάρχουν τρόποι αντιμετώπισης της ξηρασίας;
Η διαχείριση της ξηρασίας στους αμπελώνες απαιτεί έναν συνδυασμό μέτρων, αρκεί βέβαια να υπάρχουν οι προϋποθέσεις. Τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα στο,υς ήδη εγκατεστημένους αμπελώνες. Για οποιοδήποτε είδος άρδευσης όμως απαιτείται διαθεσιμότητα νερού, κάτι που σπανίζει όλο και περισσότερο, ιδιαίτερα σε περιοχές που πλήττονται από ξηρασία.
Η έξυπνη άρδευση –όταν υπάρχει δυνατότητα–, η διατήρηση της εδαφικής υγρασίας και οι τροποποιήσεις του φυλλώματος είναι μερικές μόνο από τις επεμβάσεις που μπορούν να βοηθήσουν τα αμπέλια να επιβιώσουν από την έλλειψη νερού, διατηρώντας παράλληλα την ποιότητα των σταφυλιών.
Η ελεγχόμενη άρδευση με στέρηση είναι μια από τις πιο σύγχρονες στρατηγικές διαχείρισης –και όχι μόνο για λόγους οικονομίας–, καθώς η διακοπή της παροχής νερού κατά τη διάρκεια συγκεκριμένων φαινολογικών σταδίων, όπως μετά την καρπόδεση, περιορίζει το μέγεθος της ράγας, γεγονός που μπορεί να βελτιώσει το χρώμα και κυρίως την αρωματική και γευστική συμπύκνωση του κρασιού.
Η στοχευμένη παροχή με τη χρήση έξυπνων συστημάτων στάγδην άρδευσης στην επιφάνεια, ή ακόμη πιο βαθιά στο επίπεδο της ριζόσφαιρας, παρέχει νερό απευθείας στη ζώνη των ριζών, μειώνοντας έτσι την εξάτμιση από την επιφάνεια του εδάφους.
Για όλα τα παραπάνω, ο χρονισμός είναι μια σημαντική παράμετρος, καθώς, όταν η άρδευση γίνεται κατά τις πρωινές ή βραδινές ώρες, ελαχιστοποιείται η εξάτμιση και η εντατική προ-ύγρανση της ριζόσφαιρας πριν από τα προβλεπόμενα κύματα καύσωνα.
Η διατήρηση της υγρασίας του εδάφους είναι επίσης ένας τρόπος αντιμετώπισης, αλλά όχι τόσο αποτελεσματική όσο η άρδευση, ειδικά σε περιπτώσεις έντονης ή παρατεταμένης ξηρασίας. Η υγρασία του εδάφους μπορεί να επιτευχθεί με την εδαφοκάλυψη (mulching) με οργανικά υλικά, όπως το άχυρο ή τα θρυμματισμένα ξύλα. Αυτά απλώνονται γύρω από τη βάση των κλημάτων, προστατεύοντας έτσι την επιφάνεια από τον αέρα και τον ήλιο και μειώνοντας παράλληλα σημαντικά την εξάτμιση.
Τα βελτιωτικά του εδάφους, όπως το κομπόστ και η οργανική ύλη, όταν προστίθενται στο έδαφος, μπορούν να αυξήσουν αρκετά την ικανότητα συγκράτησης του νερού.
Η διαχείριση του φυλλώματος και των καρπών με την αραίωση των βλαστών και το κορυφολόγημα επίσης είναι ένα εργαλείο που περιορίζει τις επιπτώσεις της ξηρασίας. Με τον περιορισμό, δηλαδή, της συνολικής φυλλικής επιφάνειας, περιορίζεται η διαπνοή του και τα ηλιακά εγκαύματα, τα οποία αποτελούν σημαντικό κίνδυνο κατά τη διάρκεια του καύσωνα. Σε συνθήκες ακραίας και παρατεταμένης ξηρασίας, η ρύθμιση του φορτίου παραγωγής με πρόωρη αφαίρεση των καρπών μπορεί να ανακουφίσει το αμπέλι από το στρες, επιτρέποντάς το να επιβιώσει, τουλάχιστον για την επόμενη καλλιεργητική περίοδο.
Οι καλλιεργητές εγκαθιστούν όλο και περισσότερες υποδομές, όπως τα συστήματα συλλογής βρόχινου νερού, οι γεωτρήσεις μεγάλου βάθους, ακόμη και ανακύκλωσης, για τη συλλογή νερού που προορίζεται τόσο για άρδευση όσο και για άλλες γεωργικές εργασίες σε περίπτωση ανάγκης.
Οι επεμβάσεις με αντιδιαπνευστικά μέσα όπως ο ζεόλιθος και η καολίνη γίνονται πλέον όλο και πιο διαδεδομένες, καθώς η κάλυψη των φύλλων με αυτά μειώνουν τον ρυθμό της διαπνοής του φυτού, βοηθώντας τα αμπέλια να αντέξουν σε έντονους καύσωνες.
Ένα από τα ισχυρότερα μέτρα όμως είναι ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός του αμπελώνα, έτσι ώστε να περιορίζονται τα προβλήματα που μπορούν να προκαλέσουν ενδεχόμενοι καύσωνες στο μέλλον. Κατά τη φύτευση ή την αναφύτευση, η επιλογή ποικιλιών που είναι ανθεκτικές στην ξηρασία είναι πλέον θεμελιώδης επιλογή. Δεν είναι τυχαίο που σε παραδοσιακές ΠΟΠ περιοχές, για παράδειγμα το Μπορντό, ήδη επιτρέπουν την πειραματική χρήση ποικιλιών όπως το Marselan, η Touriga Nacional και το λευκό Albariño.
Το ίδιο ισχύει και για τα υποκείμενα που θα πρέπει να είναι επίσης ανθεκτικά, με βαθύ ριζικό σύστημα, όπως για παράδειγμα το 110R, το 140Ru ή το Ramsey.
Πρόσφατα είδαμε να μπαίνει στον αγώνα της διαχείρισης ακόμη και η βιοτεχνολογία, καθώς έχουν αρχίσει να παρουσιάζονται διάφορα προϊόντα, όπως το LalVigne PROHYDRO, ένα φυσικό παράγωγο ζύμης που λειτουργεί ως φυσική ασπίδα προστασίας απέναντι στο υδατικό στρες. Εφαρμόζεται με διαφυλλικό ψεκασμό πριν από περιόδους έντονης υδατικής καταπόνησης και έχει σχεδιαστεί ώστε να βοηθά το φυτό να διατηρήσει την κυτταρική του σπαργή, ενισχύοντας έτσι τις άμυνες του αμπελιού και αυξάνοντας την ανθεκτικότητά του στην έλλειψη νερού.
Ακόμη πιο σίγουρο όμως είναι ότι τα επόμενα χρόνια ο παγκόσμιος χάρτης των φυτεμένων ποικιλιών αμπέλου θα αλλάξει δραματικά και ιδιαίτερα σε περιοχές του Νέου Κόσμου, όπου οι νομοθετικοί περιορισμοί είναι σχεδόν ανύπαρκτοι.
Φυσικά, οι τεχνολογικές εξελίξεις είναι πάντα συναρπαστικές και σίγουρα θα δούμε ακόμη περισσότερες προτάσεις στο άμεσο μέλλον. Πολύ περισσότερο όταν αυτές είναι φιλικές προς το περιβάλλον και μας δίνουν τη δυνατότητα να αξιοποιούμε τους φυσικούς αμυντικούς μηχανισμούς που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τα αμπέλια να επιβιώσουν σε συνθήκες ξηρασίας.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι καλλιεργητές θα έρχονται αντιμέτωποι με ολοένα και πιο δύσκολες συνθήκες στο μέλλον. Θα πρέπει λοιπόν να θεωρήσουμε δεδομένο ότι σε όσες περιοχές του πλανήτη θα εμφανίζονται όλο και πιο συχνά τα φαινόμενα της ξηρασίας, τεχνικές και μέθοδοι αντιμετώπισής της, όπως η εδαφοκάλυψη, η δημιουργία και η διατήρηση οργανικής ουσίας στο έδαφος, οι διαφυλλικές επεμβάσεις, καθώς και η εφαρμογή βελτιωτικών μέσων όπως ο βιοάνθρακας (biochar), θα γίνουν καθοριστικής σημασίας πρακτικές για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του αμπελώνα στην ξηρασία, ενώ η δημιουργία υποδομών για τη συλλογή βρόχινου νερού και οι γεωτρήσεις μεγάλου βάθους θα αποτελούν προαπαιτούμενο για τη διατήρηση αμπελώνων που δεν έχουν πρόσβαση σε μεγαλύτερους υδάτινους όγκους.
Ακόμη πιο σίγουρο όμως είναι ότι τα επόμενα χρόνια ο παγκόσμιος χάρτης των φυτεμένων ποικιλιών αμπέλου θα αλλάξει δραματικά και ιδιαίτερα σε περιοχές του Νέου Κόσμου, όπου οι νομοθετικοί περιορισμοί είναι σχεδόν ανύπαρκτοι. Τα τελευταία χρόνια έχουν δημιουργηθεί αρκετές νέες, ανθεκτικές ποικιλίες, όπως η Florisia, η Elaris και η Orellis, που συνδυάζουν, αντοχή τόσο στην ξηρασία όσο και στις μυκητολογικές ασθένειες, και δεν είναι λίγοι οι αμπελουργοί που τολμούν πλέον να πειραματιστούν με κάποιες από αυτές.
Αυτό όμως που έχει αρχίσει να γίνεται εδώ και αρκετά χρόνια σε πολλές παραδοσιακές αμπελουργικές περιοχές της Ισπανίας της Ιταλίας της Αυστραλίας και της Καλιφόρνιας είναι οι φυτεύσεις ελληνικών ποικιλιών που αποδεδειγμένα είναι ανθεκτικές στην ξηρασία, αφού έχουν επιβιώσει εδώ και αιώνες σε ξηρικό περιβάλλον και δίνουν κρασιά υψηλής ποιότητας, όπως το Ασύρτικο, το Σαββατιανό, η Μαντηλαριά και το κυπριακό Ξινυστέρι.
Όσο το πρόβλημα της ξηρασίας θα γίνεται πιο έκδηλο, θα βλέπουμε τη φήμη και την αξία των ελληνικών ποικιλιών να μεγαλώνει, κάτι που ελπίζω θα δώσει στο ελληνικό κρασί μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα και ώθηση στις παγκόσμιες αγορές.
Διαβάστε επίσης στο Carpe Vinum:
Ληλάντια Γη: Ένα «Ζωντανό» Αγρόκτημα στην Εύβοια | Carpe Vinum
